designoverlay: show | hide | 30% | 60% | 90%
De waarheid liegen – Dag van het Scenario 2015

In hoeverre heeft drama over historische gebeurtenissen of personen zijn bron in de werkelijkheid? En in hoeverre kun je de waarheid naderen met drama? Onder het motto ‘De waarheid liegen’ werd daarover gepraat op de Dag van het Scenario, 25 september in Ottone tijdens het Nederlands Film Festival in Utrecht. Liegen bleek overigens een brug te ver voor de scenarioschrijvers die aan het woord kwamen.

Opening door Willemien van Aalst en intro Jan Hilbers
Gerard Soeteman over het documentatieproces bij Flesh+Blood
Loulou Swarte en Hetty de Kruijf gaan in op de research voor Nachtoord, een moderne film noir
Harm Ydo Hiberdink en Gijs Blom over de transmediale jongerenserie 4Jim
Robert Jan Westdijk over zijn muzikale roadmovie en de rol van The Waterboys
Olivia Hetreed die over historisch Nederland schreef in Girl With a Pearl Earring
Ger Beukenkamp over de keuze bij dramatisering van de realiteit

Uitreiking Zilveren Krulstaarten 2015

Alles kan waar zijn!
Door Gertie Schouten, foto’s Christien Boeles

‘Iets vertellen dat niet klopt zal ik nooit doen’, zei de Britse Olivia Hetreed.
De eerste gast, Gerard Soeteman, schrijver van vele succesfilms van regisseur Paul Verhoeven, vertelde in Utrecht dat hij primair journalist is. ‘Maar je moet ook je geld verdienen.’ Soeteman doet ontzettend veel research. ‘Ik heb een grote collectie boeken, ook kunst- en fotoboeken, waarin ik zoek naar dingen die binnen een scenario passen.’

Als voorbeeld werd Flesh & Blood (1985) besproken, de film over een middeleeuwse huurling die met een bende bloedig wraak neemt op een edelman. De belangrijkste personages zijn volgens Soeteman gebaseerd op Hitler, Göring en andere nazi’s. Details van huursoldaten zijn ontleend aan oude etsen en opgetekende getuigenissen; wapentuig gebaseerd op ontwerpen van Leonardo da Vinci. Het zoekwerk is een standaardprocédé voor Soeteman als hij scenario’s schrijft: ‘Schilderijen van gehangenen, beelden van weggevoerde joden, een vliegtuigje dat landt op het Tjeukemeer, het kan allemaal de moeite waard zijn om te gebruiken.’

 

Son of a preacherman gerard SoetemanDe waarheid helpt hem niet altijd, vertelde Soeteman. ‘Het Amerikaanse HBO had interesse in een serie over de kruistochten. Tijdens mijn research werd me duidelijk dat de kruisvaarders mede succesvol waren omdat soennieten en sjiieten vooral druk bezig waren elkaar af te maken. En dat de kruisvaarders keiharde antisemieten waren die in Jeruzalem bijvoorbeeld een synagoge vol joden in brand staken. HBO liet na lezing van mijn plannen weten te willen wachten tot het in het Midden-Oosten wat rustiger zou zijn.’

 

Loulou Swarte en Hetty de Kruijf op de chesterfield 2Sprookje

Feit en fictie mengen. Scenarist Loulou Swarte en regisseur Hetty de Kruijf, hebben dat op een heel andere manier gedaan. Ze hadden voor Nachtoord, hun afstudeerfilm van de Filmacademie, een documentair uitgangspunt, maar goten hun bevindingen in een ‘sociaal-maatschappelijk sprookje’. Interviews met achterstandsjongeren, die weinig geloof in een betere toekomst bleken te hebben, verwerkten ze in hun ‘moderne film noir’ over sleutelmaker Saïd, die af en toe een extra kopie maakt om stiekem huizen binnen te gaan en te dromen van een beter bestaan.

Weer een heel andere aanpak had de dramaserie 4Jim (Pupkin/KRO-NCRV), over de ongeneeslijke zieke Jim en zijn vriendengroep die nog één zomer lang festivals afgaan. Echte festivals, maar intussen werd er wel gedraaid. Vier dagen per week, en de week daarna werd het in vier afleveringen uitgezonden. Acteur Gijs Blom, Jim in de serie, vertelde in Ottone geen script te hebben gezien – alleen één keer per ongeluk en toen vergat hij het te lezen. Van scènes stond alleen vast wat er moest gebeuren en dat kregen de acteurs vooraf niet te horen.

Don Duyns Gijs Blom Harm-Ydo Hilberdink‘We werkten veel met geheimen’, lichtte regisseur Harm Ydo Hilberdink toe, ‘om reacties frisser en echter te krijgen’. Scenarist Michael Leendertse was er de hele tijd bij omdat dingen vaak net even anders liepen en scènes moesten worden aangepast. Regelmatig verzonnen de acteurs ook zelf dingen, bijvoorbeeld dat ze een piercing zouden laten zetten. In Ottone werd dat huiveringwekkende en hilarische fragment uit 4Jim vertoond. We zagen een lijkbleke acteur wiens tepel wordt doorboord, met twee bloednerveus gillende vrienden. Het maakte duidelijk wat Hilberdink bedoelde met een ‘mooie manier om dichter bij waarheidsgevoel te komen’.
Hoezeer feit en fictie vermengd waren werd grappig duidelijk toen Gijs Blom de vraag kreeg of hij en zijn mede-acteurs nu ook echt vrienden zijn geworden. ‘We kenden elkaar toevallig al een beetje’, zegt Blom. ‘Toevallig!?’ veerde Hilberdink op, ‘Daar zijn jullie op gecast natuurlijk!’

Regenponcho
Bij regisseur en scenarioschrijver Robert Jan Westdijk, in wiens films Zusje en Het echte leven filmcamera’s voortdurend te zien zijn, bleef het enigszins verwarrend hoe in zijn nieuwe film Waterboys feit en fictie zich tot elkaar verhouden. Robert Jan Westdijk 3Vaststaat ten eerste dat de zoon in de film wél, maar Westdijks eigen zoon niet is verwekt onder de regenponcho tijdens een concert van de Schotse band; ten tweede dat alle onhebbelijkheden en tikjes van Westdijk zich ook in deze film weer hebben genesteld in zijn hoofdrolspelers, en ten slotte dat de band vorig jaar speciaal voor de opnames van de film twee avonden in Paradiso heeft opgetreden. Fictie tot waarheid gemaakt in je eigen leven, dus.

De Britse Olivia Hetreed, bekend van onder meer de scripts van Girl With a Pearl Earring en Wuthering Heights werkte aanvankelijk vooral aan documentaires, vertelde ze, maar raakte overtuigd dat je met fictie soms dichter bij de waarheid komt. ‘In documentaires loop je tegen allerlei beperkingen aan. Als de camera draait houden mensen hun mond, omdat ze hun baan niet kwijt willen bijvoorbeeld.’
Olivia Hetreed op het podium 2En hoe vertel je de waarheid als er veel onbekend is? Over een historische figuur zoals Johannes Vermeer of de ontdekker van de prehistorische grottekeningen in Altamira – in een film die binnenkort uitkomt. Liegen is taboe, vindt Hetreed. ‘Als iets niet klopt, dan zal ik het nooit vertellen. Wat niet wil zeggen dat ik omwille van het drama niet kleine dingen verander.’
Een voorbeeld: de vondst in Altamira doorkruiste de ideeën van de kerk én de wetenschappelijke opvattingen over de ontwikkeling van de mens en daarom werd de ontdekker, Marcelino Sanz de Sautuola, in een bijeenkomst van archeologen veroordeeld als vervalser. In werkelijkheid was hij daar niet bij aanwezig, in het script wel. Hetreed vindt dat dat kan. Maar Sanz’ rehabilitatie kwam pas veertien jaar na zijn dood, en ze vond niet dat ze dat zomaar naar zijn leven kon verplaatsen. Ze koos daarom zelfs een andere hoofdlijn, een familieconflict, voor het verhaal.

Schaamteloos fantaseren
‘Als de Britse premier Cameron in zijn jeugd zijn penis in een varkensbek heeft gestoken, dan kan toch álles waar zijn?’, Ger Beukenkamp wil maar even aangeven: binnen de kaders van wat vaststaat heb je in historisch drama een overvloed aan ruimte. Na verscheidene series rond het koningshuis en de politiek zal ergens in de komende maanden – wanneer is nog niet

bekend – zijn dramaserie Het land van Lubbers worden uitgezonden. Ger Beukenkamp
‘Gekmakend saai’, vindt hij researchen, maar het levert prachtige details op. Daarbinnen neemt hij alle ruimte om erop los te fantaseren. ‘Ik heb Lubbers’ kinderen wel gevraagd om mee te werken, maar dat ze niet wilden was natuurlijk heerlijk. Dan kun je schaamteloos fantaseren en met hun privéleven aan de haal. Ik vind dat dat kan, dat we als scenarioschrijvers plekken moeten kiezen die niet gecontroleerd worden. Je kunt niet zo gauw liegen. Toen ik de viewing had van de Lockheed-affaire, met de kinderen van Den Uyl, zeiden ze achteraf: “Er klopt helemaal niets van maar het is wel waar”. Alles is mensenwerk. Al moet je mensen wel verleiden om het te geloven.’

Na al die wijsheden en inzichten kwispelden de Zilveren Krulstaarten van plezier. Ze werden uitgereikt door een winnaar van vorig jaar, Marnie Blok, en gingen met Gustav Peek (speelfilm), Franky Ribbens (tv-serie) en presentator Don Duyns (kort) mee naar huis.

Stralende Don Duyns met ZKStralende Franky Ribbens met de ZK 2015Gustaaf Peek met ZK voor Gluckauf